|
Một vài trao đổi về vấn đề thất thoát nước và giảm thất thoát ở các đô thị Việt Nam
Thất thoát nước là vấn đề luôn đi liền với mọi hệ thống cấp nước, gắn liền với quá trình sản xuất và kinh doanh nước sạch. Cũng có thể hiểu rằng thất thoát nước là một tất yếu, vì không thể có một hệ thống đường ống tuyệt đối kín để đảm bảo không mất một giọt nước nào, cũng như toàn bộ lượng nước đã được sản xuất ra đều sẽ phải thu được tiền...
Cả thế giới đều đã phải chấp nhận điều này và luôn phấn đấu để đạt được một tỉ lệ thất thoát nước thấp nhất. Tỉ lệ thất thoát nước cũng là chỉ số để đánh giá mức độ của hệ thống cấp nước, trình độ của dịch vụ... Nước bị thất thoát nhiều là sự thiệt hại lớn cho sản xuất kinh doanh, là mối quan tâm lớn của tất cả mọi người. Chính vì vậy tỉ lệ thất thoát nước luôn được quan tâm và khống chế. ở các nước tiên tiến tỉ lệ thất thoát nước thường khá thấp (Đức 7%, Đan Mạch 10% và trung bình là khoảng 15%...). Theo số liệu được nêu trong các báo cáo đánh giá, hiện nay tỉ lệ thất thoát nước ở Việt Nam là khoảng 30%. Nếu tính toán thành tiền tất cả các “giá trị đã mất mát” theo tỉ lệ này thì thực trạng thất thoát nước của chúng ta hiện tại đúng là khó có thể được chấp nhận.
Những thông tin về lượng nước thất thoát cao thường rất thời sự, khiến cả xã hội phải quan tâm, bức xúc... Báo chí của Trung ương và các tỉnh thường xuyên đưa tin, đặc biệt phân tích phê phán nhiều mỗi khi Người sản xuất xin được tăng giá bán nước. Sự bức xúc này đã tạo sức ép nặng nề lên những người làm công tác cấp nước của tất cả các tỉnh, lên ngành cấp nước... Tuy nhiên, có một điều mà không phải ai cũng biết tường tận là từ nhiều năm nay Cơ quan quản lý ngành, Hội Cấp thoát nước Việt Nam, các Chi hội Cấp nước, các Công ty cấp nước của các tỉnh thành phố, các Nhà chuyên môn, các Chính quyền và cả cộng đồng… đã rất quan tâm, tiến hành nhiều hoạt động nhằm giảm thất thoát nước và đã đạt được nhiều kết quả tốt. Điểm nhấn rõ nhất của hoạt động này là “Hội nghị giảm thất thoát nước toàn quốc” do Hội Cấp thoát nước Việt Nam, Công ty cấp nước Đà Nẵng, ADB và Công ty Vitens-Evides Hà Lan tổ chức tại Đà Nẵng tháng 3/2010. Hội nghị được tổ chức khá công phu, chu đáo và đặc biệt ấn tượng về lòng nhiệt tình hiếu khách của chủ nhà là Công ty cấp nước Đà Nẵng. Thông qua các bài trình bày kinh nghiệm thành công từ các công ty bạn, các kinh nghiệm quốc tế, đánh giá về “Thành tựu chống thất thoát thất thu nước ở Việt Nam” và nội dung “Chương trình quốc gia chống thất thoát thất thu nước sạch đến năm 2025” của Bộ Xây dựng đang trình Chính phủ phê duyệt… các thành viên tham dự Hội thảo chắc sẽ có thêm rất nhiều thu nhận bổ ích.
Trong bài này, Người viết muốn được trao đổi thêm về chủ đề “Thất thoát và giảm thất thoát nước”, đó là những chia sẻ khi nhìn vấn đề này ở góc độ theo hoàn cảnh thực tế, lịch sử phát triển, đặc điểm riêng của từng Công ty cấp nước… với mong muốn quan điểm này sẽ gần hơn với những người đang trực tiếp mang trọng trách giảm thất thoát nước.
Về những nguyên nhân gây thất thoát nước
Đã có rất nhiều tổng kết về các nguyên nhân gây thất thoát nước, để tiện trao đổi xin được nêu lại với 2 khía cạnh chính, đó là:
- Thất thoát nước từ các nguyên nhân “quản lý” (thường gọi là nước thất thu) là do: cách quản lý dùng nước kiểu “khoán” không có đồng hồ hoặc đã có đồng hồ nhưng không quản lý được đồng hồ để đảm bảo được việc đo đếm chính xác, không quản lý được các đấu nối hoặc ngăn chặn được việc đấu nối trái phép... Việc quản lý còn bị ảnh hưởng bởi hệ thống tính tiền không chuẩn xác, đọc đồng hồ bị sai lệch, thu tiền không đủ, không xác định được khối lượng nước khi sử dụng cho các mục đích không kinh doanh (tưới cây, tưới đường, chữa cháy...). Các hoạt động kỹ thuật: vận hành, thau rửa súc xả... không được thực hiện hợp lý, tiết kiệm... đặc biệt là các sự cố vỡ ống, hỏng hóc không quản lý được, không xử lý kịp thời...
- Thất thoát nước do nguyên nhân “kỹ thuật”(thường gọi là nước rò rỉ) là nước mất đi vì bị rò rỉ trên toàn bộ mạng lưới, trên suốt chiều dài đường đi của nước sạch, bắt đầu từ trạm bơm nước sạch tại nhà máy tới các đối tượng sử dụng (có thể tới hàng trăm cây số), nước bị rò rỉ qua vô số các mối nối, qua các van khoá, thiết bị... rò rỉ qua các đường ống vì ống cũng không còn là an toàn khi đã cũ nát, vì quá lâu, hỏng hoặc thủng vỡ do những tác động lâu dài hoặc tác động bất thường...
Không có các con số thống kê chính xác để so sánh tương quan của lượng nước bị mất đi giữa 2 nguyên nhân, bởi điều này sẽ tùy thộc vào nhiều yếu tố: điều kiện cụ thể, hoạt động của từng đơn vị, đặc điểm riêng của hệ thống cấp nước... nhưng thông thường thất thoát nước do kỹ thuật (rò rỉ) thường chiếm phần lớn trong tổng lượng nước thất thoát. Các nghiên cứu của Công ty cấp nước Đà Nẵng cho thấy: tại Đà Nẵng thất thu do kỹ thuật (rò rỉ) là 90% thất thu do quản lý chỉ khoảng 10%.
Về thực trạng thất thoát hiện nay
Theo các số liệu tổng kết, hiện nay tỉ lệ nước thất thoát ở Việt Nam khoảng 30%. Đây có thể là con số chưa thật chính xác, vì đó mới chỉ là số trung bình của các tỉ lệ thất thoát của tất cả các đơn vị cấp nước, tổng khối lượng nước thất thoát thực tế của cả nước còn có thể lớn hơn. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng thất thoát nước với tỉ lệ lớn như vậy cũng là một tất yếu, là một thực tế hoàn toàn tương ứng với hiện trạng kỹ thuật của các hệ thống cấp nước của chúng ta đang có, trong đó phần lớn là nước thất thoát do nguyên nhân kỹ thuật (do rò rỉ trên mạng lưới đường ống).
Xin được làm rõ điều này: Hơn 15 năm qua, thông qua rất nhiều các dự án đầu tư phát triển, ngành cấp nước ở Việt Nam thật sự đã có được những bước tiến đáng kể khiến chúng ta hết sức phấn khích và tự hào. Một khối lượng công trình, vật chất rất lớn đã được hình thành: các nhà máy nước được xây dựng hoàn chỉnh, công nghệ tiên tiến, trang bị hiện đại... cung cấp hàng triệu m3 nước hàng ngày cho các đô thị với nhiều hiệu quả xã hội to lớn. Bộ máy tổ chức của các doanh nghiệp cấp nước đã được hoàn chỉnh đáng kể, trình độ kỹ thuật, trình độ quản lý vận hành được nâng lên một bước mới, nhạy bén hơn và khả năng tự chủ kinh doanh... Sự trưởng thành của các doanh nghiệp cấp nước trong thời gian qua đã khắc phục được đáng kể lượng nước thất thoát do nguyên nhân “quản lý”.
Tuy nhiên, thực sự các hệ thống công trình cấp nước của chúng ta vẫn còn nhiều khiếm khuyết và chưa cân đối để đáp ứng yêu cầu. Ngoài những đô thị mới được thành lập, gần như ở tất cả những đô thị còn lại các hệ thống cấp nước đều đã hình thành hàng từ chục, hàng trăm năm trước đây. Qua nhiều thời kỳ bắt đầu từ công suất nhỏ, công nghệ lạc hậu, không đảm bảo chất lượng... với những mạng lưới đường ống dẫn nước đơn giản, đủ các chủng loại, được xây dựng bổ sung một cách bị động chắp vá phục vụ theo yêu cầu cấp bách, không có quy hoạch... và cũng không theo dõi quản lý được. Vấn đề của “lịch sử để lại” cứ kéo dài mãi đến tận bây giờ, vì ngay cả ở thời điểm này khi chúng ta thực hiện các dự án đầu tư cải tạo phát triển cấp nước một cách quy mô, bài bản… do nhiều nguyên nhân việc đầu tư cũng chỉ tập trung chủ yếu vào xây dựng nhà máy, phát triển nguồn, tăng công suất cấp nước, phần mạng lưới đường ống, phần tiêu dùng… hầu như không được ưu tiên, quan tâm đầu tư một cách thích đáng, đồng bộ… Các đô thị càng lớn thì sự mất cân đối đó càng nặng nề và khi mạng lưới đường ống không được củng cố thì thất thoát nước do các nguyên nhân “kỹ thuật” (rò rỉ) sẽ càng lớn và ngày càng khó chữa. Đó là lý do chính khiến cho tỉ lệ nước thất thoát cao và chắc chắn tình trạng này sẽ còn duy trì trong thời gian lâu nữa.
Về các hoạt động giảm thất thoát nước đã thực hiện
Khái niệm về giảm nước thất thoát (hay là chống thất thoát) cho các hệ thống cấp nước của các đô thị Việt Nam chỉ mới thật sự “xuất hiện” khoảng 15 năm trở lại đây. ở giai đoạn trước, việc giảm thất thoát nước cũng không có ý nghĩa, vì chưa ai có thể quan tâm đến việc này khi mà nước cấp chưa có hoặc còn quá thiếu, các công trình xử lý nước và hệ thốngđường ống còn rất thô sơ, tạm bợ, kinh phí đầu tư được bao cấp vô cùng hạn hẹp...
Trong những năm gần đây, cùng với việc triển khai và hoàn thành hàng trăm dự án phát triển cấp nước, ngành cấp nước ở Việt Nam thật sự đã có được những bước tiến đáng kể, vấn đề chống thất thoát nước, đã được quan tâm và triển khai ở tất các công ty cấp nước. Tại các dự án từ nguồn vốn ODA hầu như đều có Hợp phần giảm thất thoát nước với những Chương trình đào tạo khá bài bản, Hợp phần tăng cương năng lực quản lý, kinh doanh cho các công ty cấp nước với sự hỗ trợ của Tư vấn quốc tế... Có thể thấy rất rõ là: tuy không trở thành một phong trào chính thức rộng khắp, có thể chỉ là tự phát, nhưng tất cả các đơn vị cấp nước đều đã có kiến thức, có các dụng cụ chuyên dùng và quan trọng nhất là đều có quyết tâm giảm nước thất thoát. Thực tế cho thấy, thành công của từng đơn vị có khác nhau tùy theo điều kiện, hoàn cảnh, mức độ khả năng đầu tư … nhưng nhìn chung việc giảm thất thoát đều đã đạt được những kết quả. Lượng nước thất thoát, tỉ lệ nước thất thoát đã được giảm ở tất cả các đơn vị cấp nước, đặc biệt một số đơn vị có kết quả rất tốt. Theo số liệu của Hội Cấp thoát nước Việt Nam từ năm 2000 đến năm 2010 tỉ lệ nước thất thoát trong toàn quốc đã giảm được 11%. Đó là một thành công rất lớn, chúng tôi đồng ý với đánh giá của Hội Cấp thoát nước Việt Nam coi đó là một “thành tựu“ của ngành cấp nước.
Tuy nhiên, nhìn lại chúng ta chỉ mới thành công trong các hoạt động giảm được thất thoát từ các nguyên nhân “quản lý” (giảm thất thu), hầu hết các đơn vị chưa đạt được hiệu quả trong việc chống rò rỉ nước trên mạng lưới đường ống (giảm thất thoát “kỹ thuật”).
Giảm thất thoát nước và những khó khăn thách thức
Về lý thuyết, giảm thất thoát nước là tiến hành các hoạt động nhằm khắc phục các nguyên nhân đã gây nên những thất thoát nước, như đã nêu ở trên là tiến hành khắc phục những chưa hoàn chỉnh về “quản lý” và chống rò rỉ trên hệ thống mạng lưới đường ống (kỹ thuật).
Giảm thất thoát nước từ các nguyên nhân “quản lý”
Theo kinh nghiệm của nhiều đơn vị đã thực hiện hiệu quả, các hành động chính có thể vận dụng khi tiến hành giảm thất thoát nước từ các nguyên nhân “quản lý” là:
- Xoá bỏ chế độ dùng “nước khoán”, lắp toàn bộ đồng hồ đo nước.
- Thực hiện tốt việc quản lý, kiểm soát các mạng lưới dùng nước, củng cố dịch vụ chăm sóc khách hàng, chống đấu nối trái phép...
- Hoàn chỉnh Hồ sơ khách hàng, hệ thống ghi thu đọc đồng hồ nước, hoàn chỉnh hệ thống tính toán phát hành hoá đơn thu tiền nước...
- Thành lập các đội chống thất thu thất thoát đảm bảo phát hiện rò rỉ, khắc phục sự cố nhanh nhất, hiệu quả nhất...
- Cải tiến thay thế thiết bị, có chế độ quản lý định kỳ thay thế kiểm nghiệm đồng hồ đo nước...
- Tăng cường năng lực quản lý, trách nhiệm quản lý gắn liền với tuyên truyền vận động giáo dục cho cộng đồng...
- Cải tiến công nghệ, hoàn chỉnh quy trình sản xuất nước sạch giảm lượng nước dùng cho bản thân trạm xử lý...
Thất thoát nước từ các nguyên nhân “quản lý” tuy là phức tạp vì liên quan đến tất cả các lĩnh vực: kỹ thuật, xã hội, tài chính, thể chế, pháp luật, chính sách… nhưng trong thực tế vẫn sẽ là dễ chống và sẽ đạt được hiệu quả cao hơn là việc chống rò rỉ trên mạng. Với tổ chức tốt, quyết tâm cao và thực hiện đồng bộ nhiều biện pháp, nhiều công ty cấp nước đã giảm lượng nước thất thoát do nguyên nhân “quản lý” một cách đáng kể. Có thể kể được những mẫu tiêu biểu của Công ty Cấp nước Hải Phòng với “mô hình quản lý theo Phường”, Công ty Cấp nước Bình Dương, Bà Rịa Vũng Tàu hay là các đột phá mới đây của Công ty Cấp nước Đà Nẵng, Công ty Cấp nước Thừa Thiên Huế... và nhiều đơn vị khác nữa.
Khó khăn chủ yếu hiện tại của nhiều đơn vị khi giải quyết công việc này chưa đạt yêu cầu vẫn là do không có nguồn kinh phí.
Giảm thất thoát nước do nguyên nhân “kỹ thuật”
Chống rò rỉ trên hệ thống mạng lưới đường ống (chống thất thoát “kỹ thuật”), như mọi người vẫn thường nói, về nguyên lý không phức tạp, đó là:
- Tiến hành phân vùng tách mạng nhằm kiểm soát tốt nhất mạng lưới đường ống và các hộ tiêu thụ, lắp đặt đủ đồng hồ lưu lượng, đạt tiêu chuẩn và kiểm tra định kỳ...
- Thay thế, sửa chữa các ống bị hỏng, bị rò rỉ nước, lắp đặt ống mới và thiết bị cho đồng bộ kỹ thuật…trên mạng lưới.
- Đầu tư trang thiết bị phát hiện rò rỉ, thiết bị máy móc và nhân lực phục vụ cho công tác kiểm tra sửa chữa…
Và rất nhiều các biện pháp khác nữa…
Thực tế cho thấy, chống thất thoát do các nguyên nhân “kỹ thuật” - giảm nước rò rỉ trên hệ thống mạng lưới đường ống là công việc rất khó thực hiện một cách nhanh chóng, hiệu quả… bởi sẽ phải vượt qua rất nhiều những khó khăn về: vốn đầu tư, trong quá trình chuẩn bị đầu tư cũng như khi triển khai thực hiện... đã có những trường hợp khó khăn nhiều đến mức tưởng như không thể làm nổi…
Về nguyên tắc, việc tiến hành chống rò rỉ nước cho hệ thống mạng lưới đường ống nào đó chúng ta chỉ có thể làm được khi:
- Xác định được vị trí (bản đồ đặt ống), độ sâu, kích thước… của toàn bộ các đường ống, thiết bị, phụ tùng…
- Đánh giá tình trạng chất lượng của các ống và phụ tùng, xác định mức độ rò rỉ, mức độ thất thoát…
- Đề ra các giải pháp hợp lý để khắc phục rò rỉ thất thoát (thay thế, sửa chữa ống và thiết bị.... hoặc hủy bỏ).
- Xác định kinh phí để đáp ứng việc thực hiện các giải pháp lựa chọn, thời gian kế hoạch thực hiện, biện pháp thi công, những liên quan đến việc đền bù giải tỏa mặt bằng…
Đây là việc khó khăn khi hầu như toàn bộ hệ thống mạng lưới đường ống cấp nước luôn nằm sâu dưới đất. Khó khăn càng lớn hơn rất nhiều đối với hệ thống cấp nước tại các đô thị lớn có tuổi thọ lâu đời, quá trình phát triển tự phát rất dài qua nhiều giai đoạn, ở đó hệ thống đường ống không được phân vùng rõ, không có ranh giới, có khi vừa là ống truyền tải vừa phân phối... Không có bản đồ lưu giữ các vị trí ống, không có hồ sơ theo dõi quản lý của các tuyến ống (đường kính, độ sâu, vật liệu ống, năm xây dựng...), hầu hết nằm trong đô thị chật hẹp, phần lớn bị nhà cửa, công trình đè lên trên hoặc nằm sâu giữa lòng đường... Rõ ràng là chống rò rỉ trên hệ thống mạng lưới đường ống là một việc quá khó đối với các hệ thống không có “hồ sơ”, đó là tình trạng chung của phần lớn các đô thị ở Việt Nam.
Chống rò rỉ trên hệ thống mạng lưới đường ống là công việc đòi hỏi phải có đủ kinh phí để có thể biến các kế hoạch thành thực tế. Kinh phí cho công việc xây lắp, kinh phí cho điều tra khảo sát hiện trạng (cho hệ thống mạng lưới không “hồ sơ”), kinh phí Tư vấn nghiên cứu lập dự án xây dựng các phương án đầu tư, thiết kế chi tiết và giám sát thực hiện... Không có đủ kinh phí cho công việc xây lắp nhiều đơn vị cấp nước đã không thể làm được những gì họ mong muốn.
Đối với chống thất thoát “kỹ thuật”, khó khăn vẫn còn phát sinh ngay cả khi Chủ đầu tư đã có đủ các điều kiện cần thiết, mọi việc cũng không đơn giản và trôi chảy được như dự kiến. Xin được đơn cử 2 trường hợp:
Dự án chống thất thoát nước cho một số khu vực tại thành phố Hồ Chí Minh có giá trị đầu tư hơn 40 triệu USD từ nguồn vốn WB. Vì có nhiều khó khăn khi thực hiện các yêu cầu mục tiêu đã đề ra, Tổng Công ty Cấp nước Sài gòn đã phải áp dụng Hợp đồng quản lý và giảm rò rỉ dựa trên hiệu quả thực hiện, đây là một giải pháp được WB hướng dẫn và ủng hộ. Thực chất là chuyển toàn bộ những công việc cần phải làm (khảo sát, thiết kế, thực hiện…) sang cho Nhà thầu quốc tế. Nhà thầu sẽ phải làm tất cả để đạt được các mục tiêu giảm thất thoát theo Hợp đồng. Đây có thể là một lối thoát nhưng cũng đang là một bài toán rất khó, nhiều rủi ro. Tính tới hiện tại thời gian trôi qua đã nhiều nhưng hiệu quả chưa đạt được bao nhiêu. Chúng ta còn phải chờ và tìm hiểu thêm...
Tương tự như vậy, việc chuẩn bị Dự án chống thất thoát cho thành phố Hà Nội (với kinh phí đến gần 70 triệu USD dự kiến vay vốn của WB) các Tư vấn quốc tế đã không thành công sau 2 năm tiến hành nghiên cứu, vì Dự thảo Báo cáo Nghiên cứu khả thi của Tư vấn lập đã không được Chủ đầu tư thấy đủ cơ sở để tán đồng và vững tin trình lên cấp có thẩm quyền phê duyệt. Hiện tại dự án này đã ngừng lại không tiếp tục nữa.
Ví dụ của Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh sẽ làm cho tất cả những ai đang quan tâm đến chống thất thoát, càng hiểu thêm về nhưng khó khăn phức tạp của công việc, đặc biệt là giảm thất thoát kỹ thuật (rò rỉ) - có tiền chưa chắc là mọi việc đã ổn. Điều này cũng sẽ giải thích lý do vì sao các công ty có công suất cấp nước lớn, có năng lực và tiềm lực vào loại lớn nhất cả nước hiện nay lại có tỉ lệ thất thoát lớn nhất? Vì rằng những nơi đó chỉ có thể giảm được thất thoát nước từ các nguyên nhân “quản lý”mà không thể tiến hành có hiệu quả được việc chống rò rỉ, giảm thất thoát nước trên mạng lưới đường ống (thành phố Hồ Chí Minh tỉ lệ nước thất thoát hiện khoảng 43% với tổng công suất cấp nước 1,35 triệu m3/ng.đêm, Hà nội tỉ lệ thất thoát là 41%, Đà Nẵng là 39%, Tiền Giang 42%...)
Những gì cần phải làm để chống thất thoát nước đạt được hiệu quả
Lợi ích của việc chống thất thoát nước thật lớn và dễ dàng tính được, nhưng làm thế nào để giảm được hàng chục % tỉ lệ thất thoát nước lại là việc không hề đơn giản. Từ tất cả các kết quả đã đạt được, với điều kiện thực tế của các đô thị Việt Nam, thực trạng kỹ thuật của các hệ thống cấp nước, đặc thù của các mạng lưới cấp nước và khả năng thực hiện của các Công ty cấp nước hiện nay... chúng tôi không cho là chúng ta sẽ đạt được chỉ tiêu giảm được tỉ lệ thất thoát nước xuống mức 15% vào năm 2025 (Tổng công ty cấp nước Sài Gòn chỉ đặt mục tiêu là: đến năm 2025 phấn đấu giảm tỉ lệ nước thất thoát xuống mức 30-32%).
Tuy nhiên, đây vẫn là công việc rất cần thiết, chúng ta phải quyết tâm làm để có thể giảm được tỉ lệ thất thoát tới mức chấp nhận được.
Quả thật, rất khó nói được thật cụ thể, chính xác về chủ đề những gì cần phải làm để việc chống thất thoát nước đạt được hiệu quả, khi mà cấp nước là một công việc đặc thù, chúng ta lại có tới ít nhất là 68 đơn vị cấp nước, mỗi Công ty lại có những đặc điểm và những yêu cầu khác nhau… trong khôn khổ của bài viết này, ở góc độ cùng với những người thực hiện, xin được trao đổi một số suy nghĩ như sau:
- Đẩy mạnh việc chống thất thoát từ nguyên nhân “quản lý”
Chống thất thoát từ nguyên nhân “quản lý” tuy cũng không đơn giản nhưng vẫn là công việc có thể làm và dễ có hiệu quả hơn so với việc giảm thất thoát từ nguyên nhân kỹ thuật (rò rỉ)... Hiện tại tất cả các công ty, dù ở những mức độ khác nhau đều đã đang tập trung vào việc nâng cao chất lượng phục vụ, tăng cường năng lực quản lý… đây cũng là những biện pháp hiệu quả, trực tiếp giảm thất thoát từ nguyên nhân “quản lý”. Tùy vào khả năng điều kiện cụ thể và khả năng tài chính của mình các công ty đều đã đạt được những kết quả khác nhau. Đã có các Công ty hiện nay tỉ lệ thất thoát nước chỉ ở mức 15 %.
Ngoài những những giải pháp vĩ mô đã được đề cập trong rất nhiều tài liệu, vài kiến nghị xin được quan tâm thêm là:
Cần có sự hỗ trợ tài chính trong việc nâng cao năng lực quản lý
Tất cả mọi người đều biết những việc cần phải làm để tăng cường năng lực quản lý, những biện pháp để giảm thất thoát là gì, nhưng thực tế cần cảm thông với nhiều đơn vị hiện vẫn còn chưa đạt được hiệu quả, bởi vì ngoài quyết tâm và có kế hoạch, vẫn cần phải có năng lực tài chính… Những việc: cải tạo mạng, thay van khóa, lắp biến tần, cải tạo đồng hồ, lắp mạng SCADA… đều cần kinh phí và ở thời điểm hiện tại chỉ một vài công ty “giàu mạnh” mới tự làm được, nhiều đơn vị cấp nước còn khó khăn chưa thể làm được như những mong muốn của họ. Chúng tôi cho rằng, cần có những hỗ trợ về tài chính cho những nơi còn khó khăn, sự hỗ trợ này có thể là: có các dự án Hỗ trợ kỹ thuật (kiểu của Đà Nẵng đang có), tạo các cơ chế vay (các dự án vốn vay) để tăng cường năng lực cho quản lý hoặc được phép sử dụng các nguồn vốn khấu hao… Vấn đề quan trọng và cần thiết là: Các đơn vị đó phải xây dựng được Chương trình và đưa ra các dự án cụ thể.
Xây dựng tài liệu, tổ chức học tập và trao đổi phổ biến kinh nghiệm
Để rút ngắn thời gian cần tập hợp những tấm gương tốt, những kinh nghiệm về quản lý, về chống thất thoát… thành các Tài liệu để phổ biến rộng đồng thời tăng cường tổ chức những lớp đào tạo theo yêu cầu, các Hội thảo trao đổi kinh nghiệm, tạo điều kiện nhằm khuyến khích việc tham quan học tập liên kết giao lưu giữa các đơn vị …
Qua nhiều các dự án ODA đã thực hiện xong, hiện có rất nhiều các tài liệu đào tạo về Chống thất thoát, về Tăng cường năng lực quản lý… rất bài bản, phong phú và đầy đủ… cần tập hợp lại thành các Tài liệu đào tạo chính thức.
Xây dựng các “Nhóm chống thất thoát chuyên nghiệp”
ý tưởng về việc hình thành các “Nhóm chống thất thoát chuyên nghiệp” gồm các chuyên gia, kỹ thuật viên có kinh nghiệm về chống thất thoát nước… có thể đi hỗ trợ bất cứ nơi có nhu cầu. Đây cũng là một sáng kiến, tuy nhiên chúng tôi cho rằng cách này sẽ chỉ có hiệu quả cao khi việc hỗ trợ được gắn với một Dự án có nguồn tài trợ nào đó và được tiến hành ở những nơi đã chuẩn bị tốt khả năng về tài chính.
- Giảm thất thoát nước do nguyên nhân “kỹ thuật”
Giảm rò rỉ trên các hệ thống mạng lưới đường ống là một việc quá khó đối với các hệ thống mạng lưới cấp nước không có “hồ sơ”, đó là tình trạng chung của phần lớn các đô thị ở Việt Nam, đặc biệt là các đô thị lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh… Vì vậy để giảm thất thoát nước do nguyên nhân “kỹ thuật”- chống rò rỉ trên mạng lưới từng đợn vị cần phải xây dựng được các Chương trình cụ thể lâu dài và từng bước đặt ra các kế hoạch thực hiện hợp lý.
Xây dựng các Chương trình, kế hoạch và xây dựng các dự án cụ thể
Thực tế do mức độ cần giảm thất thoát ở các đô thị khác nhau nên các kế hoạch ở mỗi đô thị sẽ không giống nhau. Trước mắt cần quản lý được và chống rò rỉ trên mạng tiêu thụ nước, sau đó mới đi vào những vùng phức tạp. Nhưng nhất thiết phải lập các dự án chống thất thoát riêng để xác định được công việc, xác định các bước thực hiện và đặc biệt là có được nguồn kinh phí cần thiết.
Có thể có 4 mức độ khác nhau:
- Các đô thị có hệ thống cấp nước mới, ít khó khăn, phức tạp…
- Các đơn vị đô thị trung bình và nhỏ có mạng lưới cũ nát…
- Các đô thị lớn có hệ thống cấp nước lâu đời như: thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng, Nam Định, Tiền Giang, Vinh (Nghệ An)...
- Các đơn vị hiện tại đã đạt chỉ tiêu về tỉ lệ thất thoát nước là 15%.
Hiện đã có 7 đơn vị ty cấp nước đã đạt tỉ lệ nước thất thoát dưới 15% chúng tôi nghĩ rằng họ vẫn phải có kế hoạch tập trung chống thất thoát để đảm bảo duy trì tỉ lệ đã đạt được hoặc giảm thấp hơn.
Trường hợp của 8 đơn vị có tỉ lệ thất thoát hiện tại khoảng 16%-20%, hoàn toàn có thể tập trung để giảm tỉ lệ này xuống mức 15%.
Chống rò rỉ trên mạng lưới đường ống khu vực tiêu thụ nước
Quản lý được và chống rò rỉ trên mạng tiêu thụ nước có những liên quan đến nhau, trước hết cần tập trung chống rò rỉ trên mạng tiêu thụ vì dầu sao cũng là khâu dễ hơn cả và có thể làm được ngay cùng với tăng cường năng lực quản lý mà chưa cần kinh phí quá lớn. Mô hình quản lý mạng theo phường của Hải Phòng cũng là một điển hình có thể vận dụng. Đối với các đô thị vừa và nhỏ, hệ thống mạng lưới đường ống không qua phức tạp có thể kết hợp việc chống thất thoát trên toàn bộ mạng lưới. Kinh nghiệm tiến hành chia thành từng chia vùng để giảm rò rỉ là rất hợp lý.
Thành lập các bộ phận chuyên trách việc thất thoát
Muốn giảm được rò rỉ nhất thiết phải thành lập các bộ phận chuyên trách việc thất thoát với nhiệm vụ kiểm tra phát hiện xử lý các rò rỉ, xử lý các sự cố vỡ ống, hỏng van… Kinh nghiệm của Công ty cấp nước Bình Dương hay Đà Nẵng gắn nhiệm vụ chống thất thoát luôn cho từng bộ phận quản lý … là có thể tham khảo được. Các kinh nghiệm khắc phục sự cố, thay ống vỡ, xử lý ống có đường kính lớn, tại các vị trí khác nhau hoặc về những công cụ chuyên dùng có hiệu quả… cũng cần được tổng kết và trao đổi vì thông thường việc chậm khắc phục các sự cố vỡ ống luôn là nguyên nhân gây mất nước lớn nhất.
Chống rò rỉ trên mạng lưới đường ống truyền dẫn và phân phối
Việc giảm rò rỉ trên mạng lưới đường ống gắn liền với cải tạo mạng là việc khó và lớn nhất vì phải có đủ kinh phí, phải làm bài bản và đồng bộ, nhưng phải cần có các dự án chính thức từ nguồn vốn ODA.
Để chống thất thoát, liên quan đến công việc phân vùng tách mạng, cấu tạo lại mạng, đối với những đô thị rất lớn, mạng lưới ống phức tạp… với đặc điểm của công việc là không thể ngừng được việc cấp nước khi chống thất thoát, cũng như không đào toàn bộ mạng lưới đường ống lên để thay ống mới... chúng tôi cho là nhất thiết phải cần phải có các chuyên gia kỹ thuật chuyên ngành, có kinh nghiệm về lĩnh vực này để lập ra các phương án thực thi…
Khi chưa có được án đầu tư, ít nhất thì cũng có các dự án khảo sát, điều tra về hiện trạng mạng lưới đường ống cấp nước hiện có, xây dựng lại các hồ sơ mạng lưới… Đây là cơ sở cơ bản để có thể tiến hành được mọi bước tiếp theo một cách hiệu quả và thuận lợi.
Đối với các đô thị vừa và nhỏ khi điều kiện không quá khó khăn có thể tiến hành như trình tự thông thường khi đã có dự án, có nguồn vốn.
Đối với các đô thị lớn, hiện trạng phức tạp... sẽ có rất nhiều khó khăn, đặc biệt là việc tìm ra được cách làm như thế nào là phù hợp. Phương thức áp dụng Hợp đồng quản lý và giảm rò rỉ dựa trên hiệu quả thực hiện đã không thành công khi không thể đưa vào Hà Nội. Tại thành phố Hồ Chí Minh đang triển khai nhưng chậm, gặp nhiều khó khăn, chưa có kết quả và tiềm ẩn nhiều rủi ro, tuy nhiên, hiện tại Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn vẫn phải dựa vào đó như là một giải thoát. Cần nhanh chóng tập trung theo dõi, nghiên cứu để tìm được cách giải quyết phù hợp nhất.
Chống thất thoát cho các mạng lưới đường ống của “ tương lai”
Một điều quan trọng chúng tôi cho rằng để giảm được tỉ lệ thất thoát chung theo mục tiêu của năm 2025 sẽ không chỉ tiến hành chống thất thoát ở trên các mạng lưới đường ống đã được xây dựng trong quá khứ và đang tồn tại, mà còn phải bắt đầu chống thất thoát ngay ở các tuyến ống đang được xây dựng hoặc sẽ xây dựng trong tương lai, khối lượng này cũng vô cùng lớn (ví dụ: Mục tiêu của Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn đến năm 2025 là tăng công suất cấp nước lên 3 triệu m3/ng.đêm, xây dựng thêm 2775 km đường ống mới…). Các đơn vị cấp nước cần quan tâm ngay đến việc này từ trong quá trình lập dự án, quá trình thiết kế. Khi thiết kế, không thể “tiết kiệm” như thời gian trước đây, phải tuân thủ các quy định kỹ thuật, chủ động phân vùng tách mạng, lắp đặt đủ van khoá, thiết bị… để đảm bảo việc kiểm soát, giảm thất thoát.
Đây cũng là việc phải được các cơ quan quản lý, các cơ quan tư vấn thiết kế… lưu ý, vì kinh phí đầu tư cho những mạng lưới như vậy sẽ tăng lên so với thời gian trước đây do đã thiết kế không đầy đủ.
Với những gì đã trao đổi ở trên, chúng tôi mong muốn trình bày rõ hơn về thực trạng thất thoát, nguyên nhân thất thoát, tất cả những khó khăn phức tạp của công việc chống thất thoát nước (đặc biệt là chống rò rỉ trên hệ thống đường ống)… đây là công việc hết sức phức tạp, phải có nguồn lực, vì kết quả đạt đựơc bị phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, đòi hỏi phải làm bền bỉ lâu dài, phải được thực hiện đồng bộ và quan trọng là chúng ta cần bình tĩnh, không thể đốt cháy giai đoạn… Chúng tôi mong muốn là quan điểm này sẽ gần hơn với những người đang trực tiếp mang trọng trách giảm thất thoát nước.
Qua những giải thích này cũng mong muốn các cấp Chính quyền, cộng đồng, báo chí cũng như dư luận xã hội… hiểu được thực trạng của vấn đề và cảm thông hơn với những người làm công tác cấp nước.
Điều cuối cùng chúng tôi muốn chia sẻ là: Xây dựng thành một phong trào chống thất thoát rộng khắp cả nước là việc rất tốt, nhưng để đi tới thành công yếu tố chính vẫn phụ thuộc vào hành động và sự nỗ lực của từng đơn vị cấp nước. Chúng tôi tin rằng từ các kinh nghiệm đã thành công trong thực tế mỗi đơn vị sẽ tìm tự tìm thấy cách đi phù hợp hiệu quả nhất cho điều kiện của mình.
|