Tháng 2.2009 vừa qua, Nhà máy Nước Huế nay là Công ty TNHH NN MTV Xây dựng và Cấp nước tỉnh Thừa Thiên Huế đã mừng "thượng thọ" tròn 100 tuổi.
Cũng như các "cụ" cùng "trang lứa" gồm: Bệnh viện Trung ương Huế, các trường Quốc Học, Đồng Khánh, nhà Đèn, chợ Đông Ba..., Nhà máy Nước là một di tích - chứng nhân lịch sử gắn liền với những thăng trầm của một vùng đất, nhưng những câu chuyện kể lại không chỉ là của ngày hôm qua..

              
"Một phong cách rất Việt Nam"
 So với các đô thị ở Trung Kỳ, Huế là địa phương có nhà máy cấp nước sớm nhất. Nhà máy Nước Huế được khởi công xây dựng ngày 16.12.1909, gắn liền với việc ra đời của thị xã Huế dưới thời Thành Thái, và xuất phát từ nhu cầu phục vụ nước sinh hoạt cho một bộ phận người Pháp có mặt tại Huế thời điểm đó hơn là cho người Việt. Bởi thời đó, người Việt, kể cả triều Nguyễn, nước sinh hoạt chủ yếu lấy từ nguồn tự nhiên và khai thác bằng thủ công như đào giếng, lấy từ sông suối...

Theo một tài liệu mang ký hiệu RSA/HC -781, hiện đang được lưu trữ tại Cục Lưu trữ TƯ II TP Hồ Chí Minh, thì để lấy cơ sở cho dự án xây dựng nhà máy nước, một kỹ sư ở Sở Công chánh Trung kỳ thời đó đã có một thống kê rất thú vị về nhu cầu nước sinh hoạt của người dân thị xã Huế: "Người Tây: trung bình 150 lít/ người/ ngày; bao gồm nước ăn uống (25 lít), rửa nhà và đồ đạc (25 lít), vệ sinh thân thể (100 lít).
Người Tàu và Chà Và: trung bình 50 lít/ người/ ngày; bao gồm nước uống (4 lít), vệ sinh thân thể (20 lít), rửa nhà, đồ đạc và giặt giũ (14 lít).

Người An Nam: trung bình 10 lít/ ngày/ người; bao gồm 4 lít nước uống, 4 lít vệ sinh thân thể. Riêng việc rửa nhà, giặt giũ..., người An Nam dùng nước giếng, sông... Và việc này không trở ngại cho sức khoẻ của họ". Buổi đầu, dự án xây dựng Nhà máy Cấp nước Huế có tên là dự án Vọng Cảnh. Tác giả của dự án này là kiến trúc sư Bossard, người Pháp. Nhà máy được khởi công xây dựng trong 2 năm. Tổng kinh phí sau khi nghiệm thu mà Khâm sứ Trung Kỳ chi trả cho nhà thầu F.Lyard là 116.571, 65 frs đã thiết kế Nhà máy Nước Vạn Niên hoàn toàn mang vóc dáng của một ngôi chùa nhỏ phương Đông với 5 trụ biểu, mái ngói âm dương và các đầu hồi uốn cong, môtíp của các đình làng. Chính điều ấy đã làm cho toàn bộ công trình kiến trúc của một nhà máy công nghiệp nằm hài hoà cùng với cảnh quan hết sức thơ mộng của vùng thượng lưu sông Hương.

Trạm bơm Vạn Niên thời điểm mới xây dựng 1909.

Nhà thầu Francois Lyard qua hai năm xây dựng đã tuân thủ nghiêm ngặt đến từng chi tiết nhỏ thiết kế của kỹ sư Bossard. Đến như ống khói của nhà máy nước, một chi tiết khó xử lý để giấu kín cái thô của văn minh kỹ trị, cũng đã được cách điệu thành một chiếc bút lông vươn lên nền trời.

Bởi vậy trong cuốn "Guide de l' An Nam", tác giả cuốn sách đã xếp Nhà máy 

nước Huế vào danh mục tham quan các công trình lịch sử văn hoá Huế. Mô hình điểm về cấp nước an toàn Dù đã thành một "cụ già" tròn trăm tuổi, và đã được công nhận là di tích cấp tỉnh vào năm 2004, nhưng Nhà máy Cấp nước Huế, đặc biệt là trạm bơm Vạn Niên gần như vẫn giữ nguyên phần kiến trúc như cách đây 100 năm. Hơn thế nữa, từ công suất chỉ vài ngàn mét khối trên ngày đêm buổi đầu, đến nay, công suất của nhà máy cấp nước Huế đã lên hơn 100 nghìn m3/ngày đêm và cấp đến tận gia đình của gần 600 nghìn dân toàn tỉnh (99% nhân dân TP Huế). Đây là kết quả rất cao so với cả nước.

Quảng Tế bây giờ

công suất chỉ vài ngàn mét khối trên ngày đêm buổi đầu, đến nay, công suất của nhà máy cấp nước Huế đã lên hơn 100 nghìn m3/ngày đêm và cấp đến tận gia đình của gần 600 nghìn dân toàn tỉnh (99% nhân dân TP Huế). Đây là kết quả rất cao so với cả nước.

Nước của nhà máy giờ không những có mặt ở các vùng thị trấn, thị tứ để toả đi muôn nơi. Hiện tại, mạng lưới cấp nước sạch của Cty Xây dựng và Cấp nước Thừa Thiên-Huế đã "phủ sóng" đến 87/152 phường xã của toàn tỉnh với sản lượng nước thương phẩm hàng năm đạt gần 24 triệu mét khối. Đặc biệt những ngày đầu năm mới 2009, Công ty Xây dựng và Cấp nước Thừa Thiên-Huế đã triển khai dự án hệ thống cấp nước sinh hoạt cho các xã đông phá Tam Giang - Cầu Hai giai đoạn 2009-2010 với tổng mức đầu tư là 65 tỉ đồng.

Ngoài ra, công ty sẽ triển khai thực hiện Dự án Hỗ trợ kỹ thuật cấp nước Huế với tổng vốn là 1,9 triệu USD trong đó từ nguồn vốn viện trợ không hoàn lại của Ngân hàng Châu Á (ADB) là 1,5 triệu USD, nhằm nâng cao năng lực hoạt động, tính hiệu quả của các dịch vụ cấp nước tại đô thị và nông thôn, phấn đấu đạt tỉ lệ bao phủ cấp nước 75% trên địa bàn tỉnh vào năm 2015...

Ông Trương Công Nam - Giám đốc Cty Xây dựng và Cấp nước Thừa Thiên-Huế 

tự hào: "Hiện việc cấp nước sạch không những chỉ thay đổi về lượng mà thay đổi cả về chất. Ngày nay, văn minh được thể hiện trên nhiều tiêu chí và tiêu chí không thể thiếu được là sử dụng nước sạch và hơn thế nữa là an toàn. Và mới đây, chúng tôi đã thực hiện thành công mục tiêu công bố "cấp nước an toàn" tại TP Huế và các vùng phụ cận, và đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chọn làm mô hình điểm về "cấp nước an toàn" tại Việt Nam (dự kiến sẽ tổ chức Hội nghị chia sẻ kinh nghiệm kế hoạch cấp nước an toàn cho các nước khu vực Tây và Đông Á tại công ty vào năm 2009).

Bể chứa lắng lọc Quảng Tế thời điểm 1909.

Tiếp theo, chúng tôi sẽ công bố "cấp nước an toàn" trên toàn tỉnh vào năm 2009, tiến tới sẽ "cấp nước an toàn và ngon" vào năm 2010 cũng như duy trì bền vững lâu dài, đưa nước sạch trở thành thương hiệu có uy tín lớn...".
Vẫn theo ông Trương Công Nam thì "hiện nay, các nhà máy nước chính của công ty đang sử dụng nước bề mặt sông Hương. Thế nhưng, các nguồn nước ngày càng bị ô nhiễm, chứa nhiều yếu tố độc hại như thuốc bảo vệ thực vật, các kim loại nặng, vi sinh vật gây bệnh dịch nguy hiểm như tả, lỵ, thương hàn... ảnh hưởng lớn đến sức khoẻ cộng đồng và là thách thức lớn đối với công ty trong vấn đề bảo vệ nguồn nước mặt tại đây trong quá trình đô thị hoá là một bài toán cần có lời giải. Việc bảo vệ rừng đầu nguồn cũng như hình thành những khu rừng mới dọc sông Hương có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ nguồn nước.

"Bởi vậy, mong muốn của chúng tôi là xây dựng một khu rừng như một mẫu mực về bảo vệ môi trường, nguồn nước ở một nơi thích hợp. Trong phạm vi của mình, chúng tôi sẽ đầu tư tôn tạo lại trạm bơm Vạn Niên, nới rộng quy mô lên 4,6ha, cũng như sưu tập những hiện vật từ ngày thành lập Nhà máy Nước Huế đến nay để thành lập một bảo tàng nước, qua đó vừa ôn lại truyền thống, vừa phục vụ việc tham quan của học sinh, người dân, du khách... nhằm góp phần giáo dục cộng đồng về ý thức sử dụng nước sạch, bảo vệ môi trường và nguồn nước..." - ông Nam nói.